നമ്മുടെ പഞ്ചേന്ദ്രിയങ്ങളിൽ വെച്ച് ഏറ്റവും ശക്തമായ ഒന്നാണ് ഗ്രാഹേന്ദ്രിയം അഥവാ മണത്തറിയാനുള്ള കഴിവ്. വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപ് നമ്മൾ അനുഭവിച്ച ഒരു നിമിഷത്തിലേക്ക് നമ്മെ പെട്ടെന്ന് എത്തിക്കാൻ ഒരു പ്രത്യേക ഗന്ധത്തിന് സാധിക്കും. അമ്മ തന്ന ചായയുടെ മണമോ, മഴ പെയ്യുമ്പോൾ മണ്ണിൽ നിന്നുയരുന്ന മണമോ, പഴയൊരു പുസ്തകത്തിന്റെ മണമോ ഒക്കെ നമ്മളെ പഴയകാല സ്മരണകളിലേക്ക് കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകാറുണ്ട്. ഇതിന് പിന്നിലെ ശാസ്ത്രീയ വശങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണെന്ന് നോക്കാം.
ഗന്ധവും തലച്ചോറും തമ്മിലുള്ള സവിശേഷ ബന്ധം
കാഴ്ച, കേൾവി, സ്പർശനം തുടങ്ങിയ മറ്റ് ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിവരങ്ങൾ തലച്ചോറിലെ വികാരങ്ങളുടെ കേന്ദ്രമായ അമിഗ്ഡാലയിലേക്കും (Amygdala), ഓർമ്മകളുടെ കേന്ദ്രമായ ഹിപ്പോകാമ്പസിലേക്കും (Hippocampus) എത്തുന്നതിന് മുൻപ് തലാമസ് (Thalamus) എന്ന ഒരു ഇടനിലക്കാരനിലൂടെ കടന്നുപോകേണ്ടതുണ്ട്. എന്നാൽ ഗന്ധത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ ഇത് വ്യത്യസ്തമാണ്. ഘ്രാണ വ്യവസ്ഥ (Olfactory system) ഈ വികാര-സ്മരണാ കേന്ദ്രങ്ങൾക്ക് തൊട്ടടുത്താണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ മണത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന വിവരങ്ങൾ മറ്റ് തടസ്സങ്ങളില്ലാതെ നേരിട്ട് ഈ കേന്ദ്രങ്ങളിലേക്ക് എത്തുന്നു.
‘പ്രൂസ്റ്റ് പ്രതിഭാസം’ (Proust Phenomenon)
ഗന്ധത്തിലൂടെ ഓർമ്മകൾ ഉണർത്തപ്പെടുന്ന ഈ പ്രതിഭാസത്തെ ശാസ്ത്രലോകം ‘പ്രൂസ്റ്റ് പ്രതിഭാസം’ എന്ന് വിളിക്കുന്നു. പ്രശസ്ത ഫ്രഞ്ച് എഴുത്തുകാരനായ മാർസെൽ പ്രൂസ്റ്റ് തന്റെ ‘In Search of Lost Time’ എന്ന നോവലിൽ, ചായയിൽ മുക്കിയ ഒരു കഷ്ണം കേക്കിന്റെ മണം അനുഭവിക്കുമ്പോൾ തന്റെ കുട്ടിക്കാലത്തെ മുഴുവൻ ഓർമ്മകളും പെട്ടെന്ന് മനസ്സിലേക്ക് ഇരച്ചുകയറുന്നതായി വിവരിക്കുന്നുണ്ട്. ഈ സാഹിത്യ പരാമർശമാണ് പിന്നീട് ശാസ്ത്രലോകം ഈ പ്രതിഭാസത്തിന് പേര് നൽകിയത്. ഒരു പ്രത്യേക ഗന്ധം അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ ഞൊടിയിടയിൽ നാം പഴയകാല ഓർമ്മകളിലേക്ക്, പ്രത്യേകിച്ച് കുട്ടിക്കാലത്തെ സ്മരണകളിലേക്ക് എത്തിച്ചേരുന്ന പ്രതിഭാസമാണിത്.
എന്തുകൊണ്ടാണ് ഗന്ധങ്ങൾ ഇത്ര സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നു
ഗന്ധവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഓർമ്മകൾക്ക് കാഴ്ചയിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ഓർമ്മകളേക്കാൾ കൂടുതൽ വൈകാരിക തീവ്രതയുണ്ടെന്ന് ഗവേഷണങ്ങൾ തെളിയിക്കുന്നു. ഒരു പ്രത്യേക ഓർമ്മയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഗന്ധവും കാഴ്ചയും ആളുകളിൽ പരീക്ഷിച്ചപ്പോൾ, ഗന്ധം തലച്ചോറിലെ അമിഗ്ഡാലയെ (Amygdala) കൂടുതൽ ഉണർത്തുന്നതായും ശക്തമായ വികാരങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നതായും കണ്ടെത്തി.
വൈകാരികമായ തീവ്രത
ഗന്ധത്തിലൂടെയുണ്ടാകുന്ന ഓർമ്മകൾക്ക് മറ്റ് ഓർമ്മകളേക്കാൾ വൈകാരികമായ ആഴം കൂടുതലായിരിക്കും എന്നാണ് പറയുന്നത്. ഉദാഹരണത്തിന് കുറെക്കാലത്തിന് ശേഷം അനുഭവപ്പെടുന്ന മഴയുടെ മണം കുട്ടിക്കാലത്തെ സ്കൂൾ യാത്രകളെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചേക്കാം. പഴയൊരു സുഗന്ധദ്രവ്യത്തിന്റെ മണം പ്രിയപ്പെട്ട ഒരാളുടെ സാമീപ്യം അനുഭവിപ്പിച്ചേക്കാം. ഇത് സംഭവിക്കുന്നത് ഗന്ധം നേരിട്ട് തലച്ചോറിലെ വൈകാരിക കേന്ദ്രത്തെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നത് കൊണ്ടാണ്. ദൃശ്യങ്ങളേക്കാൾ കൂടുതൽ കാലം ഗന്ധ സ്മരണകൾ നമ്മുടെ മനസ്സിൽ മായാതെ നിൽക്കുന്നു.
ചുരുക്കത്തിൽ, ഓരോ ഗന്ധവും നമ്മുടെ തലച്ചോറിലെ ഓരോ ‘മെമ്മറി ഫയലുകൾ’ തുറക്കാനുള്ള താക്കോലുകൾ പോലെയാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് മൺമറഞ്ഞുപോയ കാലത്തെപ്പോലും ഒരു ചെറിയ സുഗന്ധത്തിന് നമ്മുടെ മുന്നിൽ പുനഃസൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്നത്.
